Wat nou, kritisch denken is vaag?

Dat studenten niet begrijpen wat een kritische vraag is, was in het begin een beetje wennen. Toen ik bij Avans begon, bedoel ik. Nu vind ik het allemaal superleuk. Vooral bij ons. ‘Bij ons’ is de opleiding Communicatie die een zelfstandige kritisch denken-leerlijn heeft. Vakken als argumenteren en redeneren zitten verweven in ons gehele curriculum. Het accreditatiepanel noemde deze lijn in 2017 “excellent”. Niet gek. Bij ons is kritisch denken zelfs een competentie van de communicatieadviseur waartoe wij opleiden.
Maar kritisch denken-stof kennen voor een tentamen is één ding. Kritisch denken toepassen in interactie met anderen is iets anders. Inmiddels is een kritisch denken-rollenspel één van mijn nieuwe werkvormen. Ik was niet de enige die enthousiast was. Studenten waren dat ook.

Aan tafel bij “de opdrachtgever”
In een tweedejaars kritisch denken-vak zit nu dus een rollenspel. Studenten hebben zogenaamd een adviesrapport geschreven en komen dat mondeling toelichten bij “de opdrachtgever”. De opdrachtgever wordt gespeeld door een collega die vooraf is geïnstrueerd om een flink aantal denkfouten te maken in gesprek met studenten. Zowel studenten als de collega hebben vooraf een casus gekregen met informatie over de inhoud van het adviesrapport. Zo hebben ze ‘tekst’ voor een scène en een gedeeld onderwerp om over te praten.

Onwetendheidsargument
Eén van de denkfouten die “de opdrachtgever” in het rollenspel maakt, is het onwetendheidsargument. Hierbij stelt iemand dat een bewering waar of onwaar is, omdat hij niet deugdelijk ontkend of bevestigd kan worden.
Denk aan: God bestaat, omdat niet bewezen is dat hij niet bestaat. Of: God bestaat niet, omdat niet bewezen is dat hij bestaat. Mijn collega die de rol van opdrachtgever op zich nam had ik vooraf de volgende ‘tekst’ opgegeven: “Dat adverteren via Adwords wat jullie mij adviseren kost nogal wat. En dat zonder dat het effect op extra klanten voor een bedrijf als wij hebben, is aangetoond. Waarom zou ik een advies opvolgen als het niet effectief is?

Eén student reageerde in het rollenspel als volgt: “Nee! Maar er is ook niet bewezen dat het niet werkt!” Deze student kreeg de feedback van mij dat aandacht voor de relatie niet vergeten moet worden. Mensen direct wijzen op denkfouten of ze alleen op inhoudsniveau pareren wordt zelden gewaardeerd. Historische voorbeelden te over. Het tekstboek waarmee we werkten geeft bij het onderdeel ‘drogredenen pareren’ aan dat het meestal effectief is om eerst mee te veren met de emotie van de vragensteller of aan te sluiten bij wat er wel klopt in een redenering. En daarna de denkfout op een rustige en professionele manier recht te zetten. In dit geval zou je kunnen zeggen: “Ik begrijp volkomen dat u geen advies opvolgt wat niet effectief is. Dat zou ik ook niet doen. Je gaat jezelf niet in de vingers snijden. Het is alleen niet zo dat bewezen is dat adverteren via Adwords in uw branche niet effectief is. Dat er geen onderzoek naar is gedaan, wil niet zeggen dat het niet effectief is. Wij hebben echter wel aanwijzingen om te geloven in de effectiviteit van deze methode, want

Ik vond het rollenspel bij wijze van formatieve toetsing een succes. Studenten ervaren welk doel de kritisch denken-lessen voor hun studie kan hebben en worden uitgedaagd om het geleerde in praktijk te brengen.
Maar wat vinden studenten zelf? Ik heb het ze voor deze bijdrage gevraagd. Mirjam, Stefanie en Matthijs gaven toestemming om met naam en toenaam te worden vermeld.

Alleen leren uit theorie laat het kwartje niet zo vallen
Student Mirjam Aarnoudse zegt: “Ik vond het assessment erg nuttig!
Het maakte het pas echt écht, om te kunnen zien hoe die denkfouten er dan uit zien in de praktijk. Het alleen lezen en leren uit theorie erover laat het kwartje nog niet zo vallen. Maar als je tijdens een gesprek de “opdrachtgever” echt de fouten hoort maken, is het echt een stuk duidelijker. Het heeft mij zeker geholpen om me voor te bereiden op het tentamen!”

Verschil tussen theorie en praktijk
Student Stefanie van de Haterd zegt: “Wat me met name bij gebleven is van het assessment, is dat een assessment echt het verschil laat zien tussen theorie en de praktijk. Ik merkte vooral dat wanneer ik een tentamen maak, dat ik gemakkelijk aan kan wijzen wat de denkfout is en waar die op gebaseerd is. Maar wanneer je in de praktijk met iemand in gesprek bent, vallen deze fouten veel minder snel op en vergt het andere vaardigheden dan wanneer je een tentamen maakt. Ik vond het erg prettig om met een kritische bril dit gesprek in te gaan en een gesprek anders dan normaal te benaderen.”

Misschien is sport een goede vergelijking
Student Matthijs Schipperen zegt: “De waarde van de kritisch denken leerlijn zit vooral in de toepassing ervan. De winst is te behalen door de kennis toe te passen in het ‘echte leven’. Naar mijn mening niet alleen in professionele context, maar ook als persoon zelf. Misschien is sport een goede vergelijking.
Je kunt sportief zijn, maar door de technieken, training en tips van je tennisleraar kun je jezelf veel verder ontwikkelen
.”

Ik ben dus voor mijn studenten een soort tennisleraar. Wat nou, kritisch denken is vaag…?